Kościół katolicki w PRL

28.11.2018

„Pół wieku Milenium”

autor: Bartłomiej Noszczak (redakcja)
„Pół wieku Milenium” „Pół wieku Milenium”

„Dziewięcioletnie przygotowanie do Milenium winno całą Polskę przeobrazić wewnętrznie. Jak Polska się uchrześcijani, stanie się wielką siłą moralną, komunizm sam przez się upadnie. Losy komunizmu rozstrzygną się nie w Rosji, lecz w Polsce” – powiedział prymas Stefan Wyszyński na zamkniętym spotkaniu z duchowieństwem w 1957 roku.

Na 1966 rok przypadł wielki jubileusz tysiąclecia chrztu Polski. „W PRL żadna rocznica historyczna nie wywołała tylu emocji; wokół żadnej nie rozgorzał tak otwarty i ostry w formach spór, który pogłębił antagonizm między komunistycznym państwem a Kościołem rzymskokatolickim” – napisał Bartłomiej Noszczak we wprowadzeniu do publikacji. 

Milenijny rok, zwany Rokiem Te Deum, był zwieńczeniem opracowanego przez prymasa Stefana Wyszyńskiego wieloletniego projektu oraz kilkustopniowego programu przygotowań duchowieństwa i laikatu do tego jubileuszu. Najważniejszym założeniem tej koncepcji była duchowa i moralna odnowa Polaków, która miała się dokonać w ramach swoistych ogólnonarodowych rekolekcji. 

Kościelne przygotowania do Sacrum Poloniae Millennium odbyły się w trzech etapach. Rozpoczęły je w 1956 roku Jasnogórskie Śluby Narodu Polskiego, które zostały powtórzone rok później w obecności prymasa Wyszyńskiego. Zawarte w nich hasła zostały ukierunkowane „na człowieka” i mobilizowały do pracy nad sobą podczas Wielkiej Nowenny Narodu przed Tysiącleciem Chrztu Polski (1957-1966). „Ten dziewięcioletni okres miał niejako wprowadzić odrodzonych duchowo i moralnie wiernych do obchodów wyjątkowego święta polskiego Kościoła w 1966 r.” – czytamy. 
Realizacja projektu nie była łatwa, od początku napotkała zewnętrzne i wewnętrzne przeszkody. Kościół po 1956 roku musiał odbudować swoją strukturę, która została znacznie osłabiona w okresie represyjnej polityki wyznaniowej ekipy I sekretarza KC PZPR Bolesława Bieruta. W latach 1953-1956, w czasie izolacji kardynała Wyszyńskiego, polskiemu Kościołowi groziło realne upaństwowienie. Miało ono polegać na niemal całkowitym podporządkowaniu komunistycznej władzy. Jak czytamy, „w determinowanej przez przemiany polskiego Października ‘56 nowej sytuacji społeczno-politycznej relacje państwo-Kościół nie były już tak napięte jak wcześniej. Mimo to wymownym symbolem wyłącznie deklaratywnej demokratyzacji stał się w epoce gomułkowskiej inspirowany przez komunistów spór o Milenium”. 

W ramach trwających niemal dziesięć lat przygotowań do milenijnego jubileuszu zarówno hierarchowie jak i niższe duchowieństwo zachęcali wiernych do pogłębionej odnowy duchowości i religijności. Było szczególnie ważne w kontekście kilkunastu lat komunistycznych eksperymentów z zakresu laicyzacji i ateizacji oraz funkcjonowania w warunkach nakreślonych przez peerelowską rzeczywistość.

Obchody milenijne miały przede wszystkim wymiar religijno-duchowy. Były realizowane z myślą o przyszłości – o kolejnym tysiącleciu polskiego katolicyzmu. Pośrednio stanowiły także wyzwanie rzucone ekipie I sekretarza KC PZPR Władysława Gomułki, która niedługo po zawirowaniach politycznych Października ‘56 przystąpiła do zaostrzania politycznego kursu w relacjach z Kościołem. 

Konkurencyjnymi wobec Milenium były obchody Tysiąclecia Państwa Polskiego, które były realizowane w latach 1960-1966. Jak napisał Bartłomiej Noszczak, „były nie tylko odsłoną inspirowanej przez władze partyjno-państwowe walki o rząd dusz Polaków, lecz pokazały także po raz kolejny istotę peerelowskiej niby-praworządności. Nie znaczy to wcale, że wysiłki zmierzające do uczczenia ahistorycznie datowanego na 1966 r. tysiąclecia państwowości zostały zupełnie pozbawione pozytywnych aspektów. Dzięki hojnym dotacjom rozwijały się historia i archeologia, powstawały setki szkół, wzrosło zadrzewienie kraju, pracowano nad poprawą infrastruktury. Inna rzecz, że wszystko to odbywało się w ramach polityczno-propagandowego zapotrzebowania. Same inwestycje były zresztą niezbędne i do ich realizacji bynajmniej nie był konieczny dodatkowy +milenijny impuls+”. 

W 1966 roku PRL stała się areną wydarzeń, które nie miały precedensu w poddanej komunistycznemu zniewoleniu Europie. Kościół świętował tysiąclecie chrztu Polski. „Nieszczęście polegało na tym, że ta wyjątkowa rocznica przebiegała właściwie przez cały czas w atmosferze wywołanego przez komunistów +bratobójczego+ sporu nie tylko o polską historię, lecz przede wszystkim o polską tożsamość. Spór ten posłużył ekipie Gomułki jako dogodny pretekst do walki politycznej z Kościołem i katolickim w swej masie narodem. Nie zważano na okoliczności i bezpowrotnie stracono wtedy szansę na godne uczczenie jednej z najważniejszych dat w wielowiekowej historii Polski” – uważa Noszczak.

Instytut Pamięci Narodowej oddał w ręce czytelników publikację będącą wynikiem konferencji naukowej „Pół wieku Milenium. Religijne, polityczne i społeczne aspekty obchodów Tysiąclecia Chrztu Polski (1956-1966/1967)” zorganizowanej w 2016 roku, w roku 1050-lecia chrztu Polski. 

Na publikację złożyło się trzydzieści artykułów naukowych uporządkowanych w sześciu blokach tematycznych. W pierwszej części – „Obchody Milenium w Polsce” – znalazły się artykuły obrazujące różne aspekty kościelnych obchodów jubileuszu w wybranych regionach Polski. Czytelnik znajdzie tutaj artykuły poświęcone uroczystościom milenijnym w województwie białostockim oraz diecezji płockiej, a także Ziemiom Zachodnim i Północnym w przemówieniu milenijnym abp. Bolesława Kominka, wprowadzeniu kultu Pierwszych Pięciu Męczenników Polskich w ordynariacie gorzowskim oraz o peregrynacji kopii obrazu jasnogórskiego w diecezji przemyskiej.

Drugi blok tematyczny został poświęcony zakonom wobec Milenium. W tej części znalazły się dwa artykuły – jeden dotyczący żeńskich, a drugi męskich wspólnot zakonnych uczestniczących w uroczystościach milenijnych. 

W tomie pokonferencyjnym znalazła się również część poświęcona międzynarodowym echom Milenium. Czytelnik znajdzie tutaj artykuły poświęcone środowiskom polskiej emigracji politycznej w Europie wobec listu biskupów polskich do biskupów niemieckich z 1965 roku, a także reakcji prasy zachodnioniemieckiej na ten list w materiałach biuletynu Zachodniej Agencji Państwowej „Niemcy Zachodnie”. W tej części znalazły się również materiały dotyczące Francji: o uroczystościach milenijnych w świetle dokumentów Archiwum Polskiej Misji Katolickiej i w środowiskach polonijnych na północy Francji. Czytelnik przeczyta również o konflikcie politycznym na tle obchodów milenijnych w środowisku Polonii nowozelandzkiej. Tę część zamyka artykuł o kwestii udziału papieża Pawła VI w obchodach milenijnych w Polsce. 

Czwarta część publikacji została poświęcona obchodom Tysiąclecia w Polsce. Znalazły się w niej artykuły poświęcone dyskursowi polityczno-prawnemu wokół obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego na przykładzie uchwał sejmowych, a także obchodom w Pile i Grodzisku Mazowieckim, jak i temu, jak te obchody zostały zaprezentowane dolnośląskiej prasie lokalnej. Czytelnik będzie mógł również zapoznać się z polityką oświatową Kuratorium Okręgu Szkolnego w Zielonej Górze wobec budowy szkół Tysiąclecia Państwa Polskiego na przykładzie Publicznej Szkoły Podstawowej nr 7 w Żaganiu.

Przedostatni, piąty, blok tematyczny został zatytułowany „Rywalizacji, konflikt, represje, czyli milenijny kontekst relacji państwo-Kościół”. Znalazły się tutaj materiały dotyczące województw katowickiego, opolskiego i zielonogórskiego, a także Krakowa, Gdańska i Warszawy. W tej części znalazły się także artykuły o obchodach milenijnych według „Słowa Powszechnego”, a także o represjonowaniu duchowieństwa katolickiego przez komunistyczny aparat władzy podczas obchodów tysiąclecia chrztu Polski na przykładzie o. Czesława Białka SJ.

W ostatni bloku tematycznym – „Historiografia, polityka pamięci, kultura pamięci a Milenium i Tysiąclecie” – czytelnik znajdzie artykuły poświęcone początkom chrześcijaństwa na ziemiach polskich w państwowej i kościelnej historiografii milenijnej lat 60. XX wieku, głównym wątkom narracji historycznej Kościoła podczas obchodów milenijnych. W tej części znalazły się również artykuły poświęcone Milenium i Tysiącleciu w komunikacyjnej pamięci osobowej i pamięci społecznej oraz materiał o sporze o przeszłość, czyli historii Polski w narracji Kościoła i państwa w okresie obchodów milenijnych. 

Do publikacji zostało dołączone kalendarium najważniejszych wydarzeń z lat 1956-1967.

Książka „Pół wieku Milenium. Religijne, polityczne i społeczne aspekty obchodów Tysiąclecia Chrztu Polski (1956-1966/1967)” pod redakcją Bartłomieja Noszczaka ukazała się nakładem Instytutu Pamięci Narodowej. 

Anna Kruszyńska (PAP)

akr/ 

Wszelkie materiały (w szczególności depesze agencyjne, zdjęcia, grafiki, filmy) zamieszczone w niniejszym Portalu chronione są przepisami ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych oraz ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. o ochronie baz danych. Materiały te mogą być wykorzystywane wyłącznie na postawie stosownych umów licencyjnych. Jakiekolwiek ich wykorzystywanie przez użytkowników Portalu, poza przewidzianymi przez przepisy prawa wyjątkami, w szczególności dozwolonym użytkiem osobistym, bez ważnej umowy licencyjnej jest zabronione.
Do góry

Walka
o niepodległość
1914-1918

II Rzeczpospolita

II Wojna
Światowa

PRL